AMEA-da Sosial Tədqiqatlar Mərkəzi Fəlsəfə və Sosiologioya İnstitutu ilə birgə “Rəqəmsallıq və sosial informasiyanın inkişaf dinamikası” mövzusunda Respublika elmi konfransı keçirdi.
Çıxışlar çox möhtəşəm idi. Panel hissədə isə mənim “Rəqəmsal geosiyasət: texnologiya dünyada güc forması kimi və Azərbaycanın aparıcı rolu.” möbvzusunda çıxışım vardı.
Məqalədə ən maraqlı ideyalar və əsas məlumatlar strukturlaşdırılmış və yığcam şəkildə belədir:
Rəqəmsal geosiyasət nədir?
Artıq sərhədlər yalnız quru, su və hava deyil — kiberməkan 5-ci məkan kimi qəbul olunur.
Dövlətlərin gücü artıq:
qızıl və neftlə yox,
məlumat, süni intellekt və rəqəmsal infrastrukturla ölçülür.
Fiber-optik kabellər və data axınları yeni geosiyasi xəritə yaradır.
Əgər bir ölkə əsas internet magistrallarına və ya güclü AI sistemlərinə nəzarət edirsə, o:
iqtisadiyyata,
ictimai rəyə,
hətta müharibələrin formasına təsir edə bilir.
Dörd nəzəri baxış – rəqəmsal dünyaya 4 “linza”
Realizm – “Qapalı dünya”
Rəqəmsal suverenlik
Milli AI sistemləri
Xarici tətbiqlərin məhdudlaşdırılması
İnternet üzərində dövlət nəzarəti
Risk: kütləvi nəzarət, söz azadlığının məhdudlaşdırılması.
Liberalizm – “Açıq dünya”
Qlobal əməkdaşlıq
BMT və BTİ vasitəsilə standartlar
Açıq və əlçatan internet
Etik prioritet: İnternet hamı üçün açıq qalmalıdır.
Konstruktivizm – “İdeyaların gücü”
İnternet dəyərlərimizlə formalaşır
Sosial media = Yumşaq güc
Normativ təsir
Risk: dezinformasiya, nifrət nitqi.
Tənqidi nəzəriyyə – “Ədalətsizliklər dünyası”
Böyük texnologiya şirkətləri hökumətlərdən güclü ola bilər
Alqoritmik müstəmləkəçilik
Qlobal Cənubda ucuz data əməyi
Əsas məsələ: texnologiya kimə xidmət edir?
Azərbaycanın Rəqəmsal Rolunun Ən Güclü Faktları
Azərbaycan – Avrasiyanın rəqəmsal körpüsü
Rəqəmsal İpək Yolu layihəsi
Frankfurt–Mumbai fiber-optik xətti
Xəzər dənizi altından 380 km kabel
3000 km daha qısa marşrut
1.8 milyard insan üçün daha sürətli internet
450 milyon dollar iqtisadi gəlir potensialı
Elektron hökumət uğuru
BMT indeksində “Çox yüksək” kateqoriya
SIMA – 3.6 milyon istifadəçi
ASAN modeli – korrupsiyanın azalması
Şəffaflıq göstəricilərində irəliləyiş
Süni İntellekt strategiyası
2025–2028 AI Strategiyası
AI Akademiyası (MIT və Stanford tərəfdaşlığı)
Texnologiya sektorunda 6.9% artım
Neftdən rəqəmsal iqtisadiyyata keçid
Əsas Etik Problemlər
Qərəzli Süni İntellekt
Köhnə datalar → qərəzli qərarlar
Qadınlara qarşı diskriminasiya nümunələri
İzahlı AI (XAI) tələbi
Alqoritmik müstəmləkəçilik
Qlobal Cənubda ucuz data əməyindən istifadə
Böyük şirkətlərin məlumat istismarı
Rəqəmsal uçurum
2.2 milyard insan hələ də internetsizdir
Təhsil və səhiyyəyə çıxış problemi
Qlobal Güc Mübarizəsi
AB – “Brüssel Effekti”
GDPR
AI Qanunu
Normativ güc
ABŞ–Çin texnologiya müharibəsi
Çip sanksiyaları
Kibersuverenlik modeli
“Splinternet” riski (internetin parçalanması)
Məqalənin Əsas Mesajı
Rəqəmsal geosiyasət sadəcə texnologiya deyil —
bu, güc, etik məsuliyyət və dəyərlər məsələsidir.
Azərbaycan:
Körpü qurur,
Qlobal tədbirlərə ev sahibliyi edir,
Regional bağlantıları gücləndirir,
Kiçik və orta dövlətlərin də rəqəmsal lider ola biləcəyini göstərir.
Əziz Əliyev. AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun dissertantı. STM departament müdiri.