Prezident İlham Əliyevin Yeni Dünya Nizamı
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi fundamental transformasiyaya uğrayır. Ənənəvi təhlükəsizlik mexanizmlərinin effektivliyini itirdiyi və “yeni dünya nizamı”nın formalaşmağa başladığı bir dövrdə Azərbaycan Respublikasının xarici siyasət strategiyası keyfiyyətcə yeni və həlledici bir mərhələyə qədəm qoyub. Son dövrlərdə dünya siyasi gündəminin ritmini müəyyən edən Münhen Təhlükəsizlik Konfransı bu prosesdə dövlət maraqlarının qlobal auditoriyaya çatdırılmasında mühüm rola malikdir. Başqa sözlə, milli suverenliyin və ərazi bütövlüyünün beynəlxalq hüquqi legitimliyinin möhkəmləndirilməsi, habelə regionun geoiqtisadi gələcəyini müəyyən edən layihələrin təşviqi üçün əsas diplomatik platforma rolunu oynayır. 2024, 2025 və 2026-cı illərdə Prezident İlham Əliyevin bu konfransdakı iştirakda səsləndirdiyi mesajlar və keçirdiyi ikitərəfli görüşlər Azərbaycanı da qlobal miqyasda strateji qərarların qəbulunda iştirak edən dövlət kimliyini ön plana çıxarır. Ən əsası enerji və nəqliyyat qovşaqlarının təhlükəsizliyini təmin edən “imtina edilməsi mümkün olmayan tərəfdaş” statusunu təsdiqləyib.
Son üç ilin xronologiyası göstərir ki, Azərbaycanın Münhen platformasındakı fəallığı qlobal təhlükəsizlik arxitekturasındakı boşluqların doldurulması və yeni tərəfdaşlıq formatlarının yaradılması ilə sıx bağlıdır. 2024-cü ildə konfransın 60 illik yubileyi fonunda müzakirələr əsasən dünyada yaşananları da nəzər alsaq, “itir-itir” (lose-lose) dinamikasının aradan qaldırılmasına və beynəlxalq təşkilatların islahatına yönəlmişdi. Bu dövrdə Azərbaycan Qarabağ münaqişəsinin tam həllindən sonra yaranmış yeni reallıqları dünya birliyinə qəbul etdirmək və post-münaqişə dövrünün quruculuq gündəmini irəli sürmək istiqamətində kəsərli diplomatik manevrlər həyata keçirdi.
2025-ci il Münhen Konfransı (fevralın 14-16) Azərbaycanın enerji diplomatiyasının “Balkan həmləsi” ilə yadda qaldı. Bu dövrdə Azərbaycanın Serbiya və digər Mərkəzi Avropa ölkələri ilə münasibətləri strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldi. Konfrans çərçivəsində aparılan müzakirələr Azərbaycanı Avropanın enerji infrastrukturuna birbaşa investisiya qoyan və texnoloji tərəfdaşlıq edən bir subyektə çevirdi.
2026-cı il Münhen Təhlükəsizlik Konfransı isə Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun kulminasiya nöqtələrindən biri hesab olunmalıdır. Fevralın 13-dən 15-dək davam edən tədbirdə Prezident İlham Əliyev bir sıra yüksək səviyyəli panel müzakirələrində, o cümlədən “Açıq Dəhliz Siyasəti? Trans-Xəzər Əməkdaşlığının Dərinləşməsi” adlı sessiyada əsas çıxışçı olub. Qlobal siyasi şərhçilərə görə, bu dövr Azərbaycanın ABŞ ilə imzaladığı Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası və Ermənistanla əldə olunmuş de-fakto sülh (ABŞ-Azərbaycan Strateji Xartiyasının təqdimatı və TRIPP layihəsi) şəraiti ilə xarakterizə olunur.
Prezident İlham Əliyevin Münhen diplomatik marafonu həm dövlət başçıları, həm də qlobal iqtisadiyyatın aparıcı fiqurları ilə keçirilən görüşlərlə zəngin olub.
Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski ilə görüşdə əsas diqqət Azərbaycanın Ukraynaya göstərdiyi enerji yardımına (generatorlar, transformatorlar) və diplomatik dəstəyə yönəlib. Eyni zamanda, Azərbaycan səfirliyinə edilən hücumlar kontekstində təhlükəsizlik məsələləri müzakirə olunub.
Daha sonra Azərbaycan və Serbiya – iki ölkə arasında Strateji Tərəfdaşlıq Şurasının yaradılması və Niş şəhəri yaxınlığında 500 MVt gücündə qaz-turbinli elektrik stansiyasının tikintisi barədə razılaşma əldə edilib. Bu, Azərbaycanın Avropa daxilindəki ən böyük investisiyalarından biri kimi qiymətləndirilir.
Müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq, o cümlədən Azərbaycanın Slovakiyadan minaatan sistemi alması barədə yanaşmalar da xüsusi önəm kəsb edir.
İnvestisiya cəlbi, süni intellektin inkişafı və rəqəmsal infrastruktur layihələri üzrə əməkdaşlıq perspektivləri Qlobal Korporasiyalarla (Goldman Sachs, Oracle) müzakirə olunub.
Azərbaycanın Münhen konfransındakı mesajlarının əsasını Ermənistanla sülh prosesi təşkil edir. Prezident İlham Əliyev beynəlxalq ictimaiyyətə açıq şəkildə bəyan edib ki, regionda sülh artıq bərqərar olmuşdur, lakin onun hüquqi cəhətdən tamamlanması üçün Ermənistan tərəfinin konkret addımlar atması zəruridir.
2025-ci ilin avqust ayında ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə Vaşinqtonda keçirilən sammit sülh prosesində həlledici dönüş nöqtəsi oldu. Bu görüşdə tərəflər sülh müqaviləsinin mətnini paraflamış və hərbi əməliyyatların bərpası riskini minimuma endirən Birgə Bəyannamə imzalayıblar.
Münhen çıxışında Prezident vurğuladı ki, son altı ay ərzində sərhəddə heç bir atəş səsi eşidilməyib, heç bir itki qeydə alınmayıb. Bu, regionda “de-fakto sülh”ün mövcudluğunun ən bariz sübutudur. Lakin sülhün hüquqi sənəd formasına salınması üçün Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı iddiaları özündə saxlayan müddəaların çıxarılması şərtdir. Azərbaycan bu tələbi gələcək revanşizm risklərinin qarşısını alan beynəlxalq hüquqi təminat kimi nəzərdən keçirir.
Vaşinqton razılaşmalarının ən mühüm tərkib hissəsi olan “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” (TRIPP) layihəsi Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirən nəqliyyat arteriyasıdır. Belə bir layihə regional inteqrasiyanın yeni modelidir. Prezident İlham Əliyev Münhendə qeyd etdi ki, Azərbaycan artıq birtərəfli qaydada Ermənistana yük daşımaları üçün bütün məhdudiyyətləri qaldırıb və neft məhsullarının tədarükünə başlayıb.
Fevral ayında ABŞ Vitse-prezidenti Ceyms Devid (JD) Vansın Bakıya səfəri və imzalanan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası ikitərəfli münasibətlərdə inqilabi dəyişiklik kimi qiymətləndirilir. JD Vans və Prezident İlham Əliyev tərəfindən imzalanan Xartiya sənədi münasibətlərin enerji əməkdaşlığından çıxaraq təhlükəsizlik və texnologiya sahələrinə keçməsini təmin edir:
Müdafiə sahəsində əməkdaşlıq, yüksək texnologiyalar və AI, kritik minerallar və enerji sahələrində böyük razılaşmalar və tədbirlərin görülməsi nəzərdə tutulur.
JD Vansın “əvvəlki administrasiyanın Azərbaycana qarşı apardığı axmaq siyasətin düzəldilməsi” barədə bəyanatı da göstərir ki, Vaşinqton Azərbaycanı artıq regionun təhlükəsizlik “lövbəri” kimi görür.
Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyindəki rolu artıq kəmiyyət göstəricilərindən keyfiyyət dəyişikliklərinə keçib. Münhen konfransları da göstərdi ki, Azərbaycan özünü həm də yaşıl enerji və texnoloji innovasiyalar mərkəzi kimi təqdim edir.
Prezident İlham Əliyev Münhendə Mərkəzi Asiya ölkələri ilə birlikdə həyata keçirilən “Rəqəmsal İpək Yolu” layihəsinin əhəmiyyətini xüsusi vurğuladı. Xəzər dənizinin dibi ilə çəkiləcək fiber-optik kabel Azərbaycanı Avropa və Asiya arasında əsas data tranzit mərkəzinə çevirəcək. Layihə nəqliyyat dəhlizləri ilə yanaşı, məlumat dəhlizlərinin də Azərbaycan üzərindən keçməsini təmin edir.
Münhen 2026-nın ən mühüm mövzularından biri də Azərbaycanın investisiya qoyduğu fiziki infrastrukturdan alınan real nəticələr ilə bağlı idi. Prezidentin çıxışında qeyd etdiyi rəqəmlər Azərbaycanın nəqliyyat potensialının necə sürətlə artdığını sübut edir.
2024-2025-ci illərdə konteyner daşımalarının həcmi 100 min TEU-dan artıq olub və 2026-cı ildən sonrakı dövr üçün bu göstəricinin 500 min TEU-ya çatdırılması hədəflənir. Azərbaycan ərazisində 600 km dəmir yolu tikintisi həyata keçirilib və növbəti mərhələdə dəmir yolu şəbəkəsinin tam inteqrasiyası prioritet istiqamət kimi müəyyən edilib. Alternativ marşrut kimi Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan xətti aktivləşdirilib, perspektivdə isə bu marşrutun Orta Dəhlizə tam qoşulması strateji məqsəd kimi qarşıya qoyulub. Mövcud dəniz limanı infrastrukturu fəaliyyət göstərməkdədir və 2026-cı ildən etibarən liman potensialının artırılması üçün genişləndirmə investisiyalarının həyata keçirilməsi planlaşdırılır.
Azərbaycanın təklif etdiyi model “Şimal Marşrutu” da (Rusiya) və Cənub yollarına (İran) real və daha təhlükəsiz alternativ yaradır. Ukrayna müharibəsi fonunda qlobal tədarük zəncirlərinin qırılması Azərbaycanın geostrateji əhəmiyyətini on dəfələrlə artırıb.
Azərbaycanın Münhen platformasındakı uğurları onun rəhbərlik etdiyi qlobal formatlarla sıx bağlıdır. Qoşulmama Hərəkatındakı uğurlu liderlik və COP29 kimi möhtəşəm tədbirin Bakıda keçirilməsi Azərbaycanı qlobal diplomatiyanın əsas mərkəzlərindən birinə çevirdi. Azərbaycan Qoşulmama Hərəkatına sədrlik edərək təşkilatı beynəlxalq münasibətlərdə real güc amilinə çevirməyi bacardı. Bakı həm Qlobal Cənub, həm də Qərb arasında səmərəli “moderator” rolu qazandı. Münhen müzakirələrində iqlim təhlükəsizliyi və resurs bərpası mövzularının aktivliyi Azərbaycanın yaşıl enerji keçidi sahəsindəki iddialarını tamamilə dəstəkləyir, biz bunu COP29 nümunəsində gördük.
Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində artan əməkdaşlıq da Azərbaycanı həm də böyük bir türk dünyası iqtisadi blokunun mərkəzi logistika qovşağına çevirib.
Münhen Təhlükəsizlik Konfransı 2024-2026 Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemindəki yeni, daha güclü mövqelərinin rəsmi təqdimatı hesab oluna bilər. Azərbaycanın xarici siyasəti praqmatik realizmə söykənir. Milli suverenliyin toxunulmazlığı və iqtisadi tərəfdaşlıq prinsiplərinə sadiqlik daim gözlənilməkdədir.
Gələcək inkişafın əsas trayektoriyaları təxminən bu cür proqnoz etmək olar:
Sülhün hüquqi tamamlanması: Ermənistanın konstitusion islahatlarından sonra 2026-cı ilin sonuna qədər yekun sülh müqaviləsinin imzalanması və regional blokadanın tamamilə aradan qaldırılması gözlənilir.
Nəqliyyat dəhlizlərinin reallaşması: TRIPP layihəsinin işə düşməsi ilə Azərbaycanın tranzit gəlirlərinin artması ehtimal olunur.
Strateji şaxələndirmə: ABŞ ilə imzalanmış Strateji Xartiya Azərbaycanın təhlükəsizlik arxitekturasında yeni bir balans yaradacaq, onu digər regional güclərin təsirindən daha müstəqil edəcəkdir.
Azərbaycanın Münhen platformasındakı iştirakı göstərdi ki, dövlətimiz dağılan dünya nizamında öz yerini qorumaqla yanaşı, həm də gələcəyin daha sabit və inteqrasiya olunmuş Avrasiya modelini qurmaqda aparıcı rol oynayır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən bu çoxvektorlu siyasət Azərbaycanın uzunmüddətli inkişafının və regional liderliyinin ən böyük təminatıdır.
Əziz Əlibəyli
Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin (STM) Media və Kommunikasiya Departamentinin müdiri
